Dalam catatan blog ini, kita akan membandingkan teori-teori Karl Popper dan Thomas Kuhn—dua ahli falsafah terkemuka yang telah mengkaji proses perkembangan pengetahuan saintifik—dan meneroka bagaimana teori revolusi saintifik Kuhn menjelaskan proses sebenar perkembangan pengetahuan saintifik.
Tidak ramai yang akan tidak bersetuju dengan dakwaan bahawa kemajuan dalam sains dan teknologi membentuk masa depan kita. Kebanyakan orang hari ini percaya bahawa tanpa kemajuan sedemikian, mereka tidak akan menikmati kualiti hidup yang sama seperti sekarang, dan mereka menyedari bahawa sains dan teknologi adalah penting untuk menjamin kelebihan daya saing berbanding negara lain. Dalam erti kata lain, sering dianggap remeh bahawa pengetahuan saintifik mempunyai nilai istimewa dalam dirinya sendiri dan lebih unggul daripada disiplin lain. Tetapi adakah pengetahuan saintifik benar-benar istimewa berbanding disiplin lain?
Isu ini juga merupakan perdebatan utama dalam falsafah sains abad ke-20. Walaupun ramai ahli falsafah bersetuju bahawa sains adalah satu disiplin yang istimewa, mereka menawarkan pandangan yang berbeza tentang sumber keistimewaan tersebut. Teras perdebatan ini tertumpu pada penjelasan bagaimana pengetahuan saintifik berkembang, dengan falsifikasiisme Karl Popper dan teori revolusi saintifik Thomas Kuhn berfungsi sebagai teori perwakilan. Dalam artikel ini, saya akan membandingkan kedua-dua teori ini dan mengkaji kepentingan teori revolusi saintifik Kuhn.
Pertama, mari kita kaji secara ringkas hujah Popper. Popper berpisah daripada induktivisme positivis logik terdahulu dan mentakrifkan kriteria pengetahuan saintifik sebagai kebolehfalsifikasian. Dalam erti kata lain, teori saintifik mesti sentiasa terbuka kepada kemungkinan untuk dibuktikan salah, dan semakin besar kebolehfalsifikasiannya, semakin baik teori saintifik tersebut. Dari perspektif ini, beliau berhujah bahawa pengetahuan saintifik secara beransur-ansur menghampiri kebenaran melalui banyak penyangkalan dan pemalsuan, dan sains berkembang apabila teori-teori yang terselamat daripada proses ini terkumpul.
Walau bagaimanapun, sesetengah ahli falsafah kemudiannya mula berhujah bahawa, daripada menjelaskan aktiviti saintifik melalui satu peraturan logik atau ideal, seseorang mesti mengkaji bagaimana saintis sebenar menjalankan penyelidikan mereka.
Thomas Kuhn merupakan tokoh utama yang mewakili perspektif ini. Bukunya, The Structure of Scientific Revolutions, dianggap sebagai karya yang secara signifikan mengubah pandangan tradisional tentang pengetahuan saintifik. Kuhn berbeza daripada Popper dalam dua aspek utama: satu ialah pandangannya tentang objektiviti pemerhatian, dan satu lagi ialah penilaiannya terhadap "sains normal."
Ahli falsafah sains sebelum Kuhn, termasuk Popper, jarang mempersoalkan premis bahawa pemerhatian adalah aktiviti yang objektif dan rasional. Popper sendiri menyatakan bahawa beliau menyokong realisme akal sehat dan melihat fakta pemerhatian objektif sebagai asas untuk memalsukan teori.
Sebaliknya, Kuhn berhujah bahawa pemerhatian mungkin tidak seobjektif yang biasa diandaikan. Beliau berpendapat bahawa walaupun memerhatikan fenomena yang sama, cara ia ditafsirkan boleh berbeza-beza bergantung pada teori yang diterima. Pada masa itu, ini dianggap sebagai dakwaan yang sangat inovatif.
Dialog hipotetikal antara Kepler dan Tycho Brahe sering dipetik sebagai contoh representatif untuk menggambarkan perkara ini. Contoh tersebut menggambarkan bahawa walaupun kedua-dua lelaki itu memerhatikan fenomena yang sama, Tycho Brahe, yang berpegang pada model geosentrik, akan berkata, "Matahari sedang terbit," manakala Kepler, yang menerima model heliosentrik, akan mentafsirkannya sebagai, "Bumi sedang berputar." Satu lagi contoh yang terkenal ialah apabila melihat imej yang sama, seseorang mungkin melihat wajah panda, manakala yang lain mungkin melihat struktur molekul air.
Oleh itu, walaupun apabila memerhati objek yang sama, perbezaan dalam tafsiran timbul. Dalam erti kata lain, hasil pemerhatian tidak selalunya objektif, dan pemerhatian sentiasa dipengaruhi oleh pengetahuan dan teori latar belakang pemerhati. Dari perspektif ini, pemerhatian tidak boleh menjadi asas mutlak untuk pemalsuan, dan teori Popper mempunyai batasan tertentu. Sebaliknya, Kuhn secara meyakinkan menjelaskan sifat subjektif pemerhatian dengan menganalisis kes sebenar daripada sejarah sains dan proses penyelidikan saintis. Tambahan pula, pandangannya masih sangat dihormati hari ini kerana beliau mendedahkan bahawa kriteria untuk mentafsir hasil pemerhatian boleh berubah dari semasa ke semasa.
Jadi, apakah maksud pengetahuan latar belakang ini? Untuk menjelaskan perkara ini, Kuhn memperkenalkan konsep "paradigma." Dalam erti kata yang luas, paradigma ialah konsep yang merangkumi teori, nilai, kaedah penyelidikan dan pendekatan penyelesaian masalah yang dikongsi oleh komuniti saintifik.
Para saintis menjalankan penyelidikan di bawah satu paradigma dalam tempoh tertentu, yang digelar oleh Kuhn sebagai "sains normal." Beliau menjelaskan bahawa apabila paradigma sedia ada tidak lagi dapat menyelesaikan masalah, revolusi saintifik berlaku, yang membawa kepada peralihan kepada paradigma baharu. Dalam erti kata lain, pengetahuan saintifik tidak berkembang hanya melalui pengumpulan pengetahuan sedia ada tetapi sebaliknya melalui peralihan kepada sistem pengetahuan baharu pada titik masa tertentu.
Kuhn percaya bahawa sains normal menyumbang sebahagian besar masa dalam sejarah sains dan memainkan peranan penting dalam kemajuan saintifik. Sebaliknya, beliau menjelaskan bahawa revolusi adalah peristiwa yang sangat jarang berlaku.
Sebaliknya, Popper, walaupun tidak menafikan sepenuhnya kewujudan sains normal, melihatnya sebagai faktor yang sebenarnya menghalang kemajuan saintifik. Beliau berhujah bahawa apabila contoh balas ditemui, teori sedia ada mesti segera dibuang dan digantikan dengan yang baharu.
Walau bagaimanapun, apabila mengkaji kes sebenar dalam sejarah sains, adalah lebih biasa bagi saintis untuk terus menjalankan penyelidikan dalam kerangka sains biasa. Ini lebih sejajar dengan penjelasan Kuhn.
Mari kita lihat contoh yang representatif. Dari akhir abad ke-18 hingga awal abad ke-19, mekanik Newton diterima sebagai teori paling ampuh untuk menjelaskan fenomena semula jadi. Walau bagaimanapun, orbit Uranus yang diperhatikan oleh ahli astronomi menunjukkan perbezaan yang ketara dengan keputusan yang dikira menggunakan hukum Newton. Menurut hujah Popper, teori Newton sepatutnya dibuang sebaik sahaja contoh balas ini ditemui.
Walau bagaimanapun, saintis tidak bertindak sedemikian. Mereka tidak meninggalkan teori Newton itu sendiri, dan mereka juga tidak membuat kesimpulan bahawa hukum Newton adalah salah. Sebaliknya, sambil mengekalkan teori Newton, mereka mencadangkan hipotesis baharu: mereka menganggap bahawa terdapat planet yang belum ditemui di luar Uranus, yang mengenakan pengaruh graviti. Pengiraan berikutnya sepadan dengan pemerhatian sebenar, dan akhirnya, sebuah planet baharu—Neptun—ditemui.
Kebanyakan saintis tidak serta-merta meninggalkan teori yang mereka percayai hanya kerana contoh balas telah muncul. Malah, Newton sendiri sedar, ketika beliau menerbitkan 'Principia' pada tahun 1687, bahawa terdapat fenomena yang tidak dapat dijelaskan sepenuhnya oleh mekaniknya. Jika Newton telah membuang teorinya setiap kali beliau menemui kes yang tidak dapat dijelaskan, kemungkinan besar fizik tidak akan maju ke tahap sekarang.
Teori Newton telah lama diterima dalam kerangka sains biasa, dan saintis menyelesaikan masalah yang tidak dapat dijelaskan satu persatu, beroperasi di bawah premis bahawa hukum Newton pada asasnya betul. Melalui proses ini, pengetahuan saintifik terus berkembang.
Oleh itu, kita dapat mengesahkan bahawa proses sebenar perkembangan saintifik merangkumi fasa yang dikenali sebagai "sains normal", di mana saintis menyelesaikan masalah dalam kerangka penyelidikan yang telah ditetapkan. Kuhn menjelaskan bahawa saintis semasa tempoh sains normal asyik dengan "penyelesaian teka-teki". Dalam erti kata lain, ini bermakna saintis menjalankan penyelidikan untuk menyelesaikan masalah tertentu sambil menganggap bahawa jawapan asas sudah wujud.
Tambahan pula, sains normal berfungsi sebagai asas penting untuk kemajuan kejuruteraan. Jika, seperti yang dicadangkan oleh ideal Popper, perubahan revolusioner berlaku dengan sangat kerap dan teori sedia ada sentiasa digantikan, kejuruteraan—yang mengaplikasikan pengetahuan saintifik untuk tujuan praktikal—akan menghadapi kesukaran untuk mewujudkan asas yang stabil. Jurutera tidak mencipta teori baharu; sebaliknya, mereka membangunkan teknologi dan produk sebenar berdasarkan pengetahuan saintifik yang dipercayai oleh komuniti saintifik. Oleh itu, tanpa sains normal, kejuruteraan juga akan mendapati sukar untuk mencapai pembangunan yang mampan.
Dengan mengambil kira perkara-perkara ini, boleh dikatakan bahawa teori Kuhn memberikan penjelasan yang lebih realistik tentang bagaimana penyelidikan saintifik sebenar dijalankan berbanding teori Popper.
Malah sains biasa, yang kelihatan begitu kukuh, akhirnya menghadapi krisis. Apabila paradigma sedia ada tidak lagi dapat menjelaskan masalah baharu dengan secukupnya, revolusi saintifik berlaku, yang membawa kepada peralihan kepada paradigma baharu.
Kuhn berhujah bahawa revolusi saintifik tidak berlaku hanya kerana sejumlah besar kes yang tidak sesuai dengan paradigma telah terkumpul. Apabila fenomena yang tidak dapat dijelaskan oleh paradigma sedia ada terus bertimbun, saintis secara beransur-ansur mula merasakan krisis psikologi. Walau bagaimanapun, krisis ini sahaja tidak mencetuskan revolusi. Menurut Kuhn, revolusi saintifik hanya berlaku apabila alternatif baharu muncul yang dapat mengatasi batasan paradigma sedia ada.
Beliau juga berhujah bahawa tidak boleh diandaikan bahawa paradigma baharu benar-benar lebih maju daripada yang sedia ada, dan kedua-dua paradigma tersebut berada dalam hubungan yang sukar untuk diselaraskan.
Hujah ini sedikit sebanyak sejajar dengan tingkah laku manusia umum. Contohnya, apabila krisis yang tidak dijangka timbul, orang ramai cenderung untuk mencari alternatif yang realistik terlebih dahulu untuk menyelesaikan masalah tersebut dan bukannya segera meninggalkan cara bertindak sedia ada mereka. Dalam kebanyakan kes, orang ramai hanya menerima pakai tingkah laku baharu selepas alternatif yang cukup berdaya maju telah diwujudkan. Ciri psikologi manusia ini boleh dilihat sebagai sejajar dengan proses di mana saintis semasa revolusi saintifik menerima pakai paradigma baharu.
Merumuskan perbincangan setakat ini, Kuhn memberikan penjelasan yang sangat meyakinkan tentang bagaimana pengetahuan saintifik sebenarnya telah berkembang, dan hasilnya, beliau dianggap sebagai tokoh yang mengubah hala tuju falsafah sains. Tidak seperti ahli falsafah sains terkemuka pada zamannya, yang merupakan sarjana yang mempunyai ijazah dalam bidang falsafah, Kuhn ialah seorang saintis yang mengambil jurusan fizik dan memperoleh Ph.D. dalam bidang tersebut. Latar belakang ini memainkan peranan penting dalam keupayaannya untuk mengemukakan perspektif baharu tentang perkembangan sains.
Melalui penyelidikannya dalam fizik, Kuhn secara langsung memerhatikan bagaimana pengetahuan saintifik sebenarnya berkembang, dan berdasarkan pengalaman ini, beliau menjalankan analisis mendalam terhadap kes-kes dari sejarah sains. Hasilnya, beliau dapat memberikan gambaran yang lebih tepat tentang bagaimana saintis sebenar menjalankan penyelidikan berbanding model kemajuan saintifik yang ideal yang dibincangkan dalam komuniti falsafah pada masa itu.
Sebaliknya, ahli falsafah sains yang mantap, termasuk Popper, cenderung untuk menumpukan pada bagaimana sains harus maju. Walau bagaimanapun, Kuhn membezakan dirinya dengan menganalisis bagaimana sains sebenarnya telah maju melalui contoh-contoh sejarah. Atas sebab ini, sesetengah ahli falsafah pada masa itu mengkritik Kuhn kerana kurang memahami falsafah.
Walau bagaimanapun, hari ini lebih diterima secara meluas bahawa karya Kuhn menandakan titik perubahan baharu dalam falsafah sains. Beliau melangkaui pendekatan sedia ada yang menerangkan sains semata-mata melalui logik formal dan mengemukakan perspektif baharu yang menekankan keperluan untuk mempertimbangkan kedua-dua kaedah penyelidikan komuniti saintifik dan proses perubahan sejarah. Khususnya, kepentingannya sangat besar kerana beliau mengembangkan pemahaman tentang perkembangan saintifik melangkaui "logik penemuan" yang mudah kepada perspektif yang dikenali sebagai "psikologi penyelidikan," yang merangkumi proses penyelidikan sebenar dan cara saintis berfikir.
Sehingga hari ini, konsep paradigma dan revolusi saintifik Kuhn digunakan secara meluas bukan sahaja dalam falsafah sains tetapi juga dalam pelbagai bidang seperti sejarah, sosiologi, pendidikan dan pentadbiran perniagaan. Sudah tentu, sukar untuk melihat teorinya sebagai penjelasan yang sempurna tentang semua proses pembangunan saintifik, tetapi sukar untuk menafikan bahawa ia memberikan pandangan penting dalam memahami bahawa sains bukan sekadar proses pengumpulan fakta, tetapi sebaliknya proses yang berubah dalam konteks era, komuniti dan kemunculan perspektif baharu yang berbeza. Jika seseorang mencari pemahaman yang lebih pelbagai dimensi tentang perkembangan pengetahuan saintifik, teori revolusi saintifik Kuhn—bersama-sama dengan falsifikasiisme Popper—adalah teori penting yang sememangnya patut diteliti.
