Dalam catatan blog ini, saya ingin mengkaji perdebatan yang telah lama berlaku seputar hubungan antara sains dan agama dan mempertimbangkan sama ada kedua-dua bidang ini semestinya bercanggah antara satu sama lain.

Adakah sains dan agama benar-benar tidak serasi?

Manusia sentiasa berusaha untuk mencari punca fenomena yang mereka alami. Pada zaman awal sejarah, manusia berusaha untuk menjelaskan dunia melalui makhluk maha kuasa di luar kemampuan manusia, dengan harapan dapat mengatasi ketakutan mereka terhadap fenomena yang tidak dapat diramalkan dengan mempercayai makhluk sedemikian. Melalui proses inilah agama dilahirkan.
Walau bagaimanapun, apabila ilmu pengetahuan terkumpul dari semasa ke semasa, bidang-bidang yang dahulunya dianggap hanya boleh dijelaskan melalui agama mula dijelaskan oleh sains. Akibatnya, agama telah menghadapi cabaran berterusan daripada sains, dan perdebatan mengenai keserasian kedua-dua bidang ini berterusan sehingga ke hari ini.
Sesetengah saintis berpendapat bahawa agama tidak lebih daripada ilusi manusia. Khususnya, Paul Dirac, dalam ulasannya mengenai buku Heisenberg 'The Part and the Whole', menyatakan bahawa agama hanya mengulangi dakwaan palsu yang tidak berasas, dan memandangkan agama yang berbeza menyimpan mitos yang bertentangan, mitos agama itu sendiri tidak mempunyai legitimasi dan tidak mempunyai tujuan.
Walau bagaimanapun, tujuan dan fungsi agama dan sains telah berkembang dari semasa ke semasa, dan dalam masyarakat moden, sukar untuk melihatnya sebagai sesuatu yang bertentangan antara satu sama lain. Oleh itu, daripada meneruskan perdebatan yang tidak bermakna tentang apa yang membentuk kebenaran mutlak, setiap satunya harus tetap setia pada peranannya sendiri. Atas sebab-sebab ini, saya tidak boleh bersetuju dengan hujah Dirac atas dua sebab berikut.

Sains Juga Tidak Membuktikan Kebenaran Mutlak

Pertama, jika "kesahihan" yang dirujuk oleh Dirac bermaksud bukti atau pengesahan proposisi seperti yang difahami dalam sains, kita tidak boleh membuat kesimpulan bahawa agama tidak serasi dengan sains hanya kerana ia tidak dapat membuktikan perkara-perkara tertentu. Konsep Tuhan atau jiwa dalam agama bukanlah objek yang boleh disahkan dengan mata kasar atau dibuktikan melalui eksperimen. Walau bagaimanapun, ini tidak bermakna agama lebih rendah atau salah berbanding sains. Ini kerana sains juga bukanlah disiplin yang membuktikan segala-galanya dalam erti kata mutlak.
Sebab pertama ialah teori saintifik moden berkembang berdasarkan teori sedia ada. Gregory Bateson menjelaskan, “Sains kadangkala memajukan atau menolak hipotesis, tetapi itu adalah perkara yang berbeza daripada bukti; bukti tidak dapat dicapai melainkan ia berada dalam alam tautologi yang sepenuhnya abstrak.” Beliau memahami teori saintifik sebagai model yang menjelaskan fenomena yang diperhatikan mengikut corak tertentu.
Menurut penjelasannya, apabila fenomena baharu diperhatikan, jika keputusan yang diramalkan oleh model sedia ada benar-benar berlaku, model tersebut boleh dianggap lebih baik. Sebaliknya, jika ramalan itu tersasar, model tersebut akan disemak semula atau digantikan dengan teori baharu. Dalam erti kata lain, hanya kerana model berjaya meramalkan fenomena semula jadi tidak bermakna model itu sendiri membuktikan kebenaran mutlak fenomena tersebut. Sains hanya menawarkan ramalan yang paling munasabah tentang masa depan; ia tidak boleh ditegaskan secara muktamad bahawa ini adalah fakta mutlak. Apa yang boleh kita panggil "fakta" hanyalah penjelasan yang benar dalam model tertentu.
Sebab kedua ialah terdapat batasan bukan sahaja kepada skop temporal teori saintifik tetapi juga kepada maklumat yang boleh dilihat oleh manusia. Manusia melihat maklumat melalui perbezaan, tetapi persepsi ini hanya mungkin berlaku dalam had keupayaan deria manusia dan tahap teknologi. Perubahan yang berlaku dengan sangat perlahan atau perbezaan yang sangat halus tidak mudah dilihat oleh manusia. Oleh itu, teori saintifik semasa hanyalah model yang menjelaskan fenomena yang diperhatikan oleh manusia setakat ini dengan ralat yang paling sedikit; ia sendiri tidak menandakan kebenaran mutlak.
Pembukaan buku Stephen Hawking 'A Brief History of Time' menampilkan anekdot berikut.

"Semasa seorang saintis sedang memberi kuliah tentang astronomi dan menjelaskan bahawa Bumi mengorbit Matahari, dan Matahari pula mengorbit Bima Sakti, seorang wanita tua berkata,
'Awak salah. Dunia ini umpama tanah rata yang terletak di atas belakang seekor kura-kura gergasi.'
Saintis itu tersenyum dan bertanya,
'Penyu tu berdiri atas apa?'
Wanita tua itu menjawab:
"Itu sangat bijak. Tetapi di sebalik itu, terdapat kura-kura yang tidak berkesudahan."

Sains juga bermula dengan satu titik iman

Jika seekor kura-kura yang mampu terapung di udara sebenarnya tidak wujud, maka akhirnya mesti ada asas yang lebih asas di mana kura-kura itu boleh berdiri. Walau bagaimanapun, pemikiran ini juga hampir dengan kepercayaan yang tidak dapat disahkan bahawa keadaan semestinya begitu.
Begitu juga dengan teori saintifik. Walaupun sains moden telah diperhalusi secara berterusan melalui kaedah deduktif, jika kita mengesan titik permulaan deduksi tersebut cukup jauh, kita pasti mendapati bahawa premis tertentu mesti wujud agar teori tersebut dapat dipegang. Tambahan pula, walaupun dalam proses mendapatkan premis tersebut secara induktif, kita memerlukan kepercayaan bahawa premis yang sedia ada adalah benar.
Oleh itu, proses kepercayaan yang paling asas melibatkan sangkaan dan andaian. Ini kerana sains juga dipengaruhi oleh prinsip yang dikenali sebagai Pisau Cukur Occam. Pisau Cukur Occam merujuk kepada prinsip mengutamakan penjelasan yang paling sesuai dengan fakta sambil kekal sebagai penjelasan yang paling mudah antara pelbagai penjelasan. Dalam erti kata lain, ia melibatkan penerimaan hipotesis yang paling mudah terlebih dahulu, selaras dengan Peraturan Parsimony.
Oleh itu, memandangkan sains—sama seperti agama—tidak sepenuhnya membuktikan sebarang kebenaran mutlak dan memerlukan tahap kepercayaan tertentu di mana titik permulaan tidak dapat dibuktikan dengan jelas, adalah sukar untuk bersetuju sepenuhnya dengan hujah Dirac.

Kepelbagaian agama tidak bermakna tiada legitimasi

Sebab kedua ialah hakikat bahawa agama tidak mempunyai asal usul yang tunggal dan bersatu menunjukkan bahawa agama adalah perspektif dan cara mentafsir dunia. Aspek ini juga wujud sehingga tahap tertentu dalam sains.
Dari segi kekurangan kesatuannya, boleh dikatakan bahawa agama mempunyai sifat subjektif dan bukannya objektif. Walau bagaimanapun, tiada piawaian mutlak untuk membezakan antara objektiviti dan subjektiviti. Oleh itu, kita tidak boleh membuat kesimpulan bahawa hanya sains semula jadi yang objektif dan agama, yang secara semula jadi subjektif, kekurangan legitimasi.
Konflik antara sains dan agama timbul apabila kita cuba mencari kebenaran objektif yang diperkatakan oleh sains dalam bahasa yang digunakan oleh agama. Walau bagaimanapun, sains tidak selalunya menggunakan bahasa objektif sepenuhnya. Niels Bohr menggambarkan ini sebagai "pembebasan pemikiran" dan menunjukkan bahawa sukar untuk membezakan antara konsep objektiviti dan subjektiviti dalam fizik.
Di sini, aspek "objektif" dan "subjektif" masing-masing merujuk kepada kes di mana sesuatu fenomena boleh digambarkan dengan cara yang sama tanpa mengira pemerhati dan kes di mana ia tidak boleh digambarkan.
Dua contoh berikut menunjukkan bahawa sains boleh difahami sebagai objektif dan subjektif, bergantung kepada pemerhati dan kaedah pemerhatian.
Yang pertama ialah teori relativiti. Sebelum teori relativiti muncul, dipercayai bahawa semua kuantiti fizikal yang diukur oleh pemerhati mengenai satu peristiwa membentuk fakta objektif yang sama. Walau bagaimanapun, teori relativiti menunjukkan bahawa pemerhati yang bergerak dan pemerhati yang pegun boleh mengukur kuantiti fizikal yang berbeza. Dalam hal ini, teori relativiti mungkin kelihatan mempunyai sifat subjektif. Namun, memandangkan secara teorinya adalah mungkin untuk meramalkan nilai yang akan diukur oleh setiap pemerhati, ia juga boleh dilihat sebagai mempunyai objektiviti.
Contoh kedua ialah hubungan antara Prinsip Ketidakpastian Heisenberg dan mekanik gelombang Schrödinger. Schrödinger menjelaskan dunia atom dengan cara baharu dengan menunjukkan bahawa mekanik gelombang secara matematiknya setara dengan mekanik kuantum. Fungsi gelombang membolehkan pengiraan yang jauh lebih cekap daripada yang diperlukan oleh mekanik kuantum tradisional, dan keputusan sebenar juga sepadan dengan ramalan mekanik kuantum. Dalam hal ini, mekanik gelombang boleh dilihat sebagai menjelaskan dunia kuantum melalui bahasa objektif matematik.
Walau bagaimanapun, konsep gelombang jirim Schrödinger membentangkan perspektif yang berbeza daripada ketakselanjaran lompatan kuantum yang ditekankan oleh Heisenberg. Melalui prinsip ketidakpastian, Heisenberg berhujah bahawa alam semula jadi tidak ditentukan secara inheren dan ketakselanjaran intrinsik wujud dalam dunia atom. Walaupun tahap tenaga elektron berubah serta-merta, proses perantaraan tidak dapat digambarkan. Oleh itu, terdapat batasan asas untuk menggambarkan kedudukan elektron yang tepat dalam atom secara objektif.
Secara amnya, prinsip ketidakpastian dikenali sebagai prinsip bahawa kedudukan dan momentum atom tidak boleh diukur dengan tepat pada masa yang sama. Walau bagaimanapun, kedudukan yang dikekalkan oleh Heisenberg selepas itu bukan sekadar batasan pengukuran, tetapi sebaliknya tindakan pemerhatian mempengaruhi objek yang diperhatikan dan alam semula jadi itu sendiri pada dasarnya tidak ditentukan sepenuhnya.
Dalam erti kata lain, sama ada kedudukan elektron dalam atom digambarkan menggunakan persamaan gelombang atau melalui prinsip ketidakpastian, kuantiti fizikal boleh digambarkan sama ada secara objektif atau subjektif bergantung pada pendekatan yang diambil untuk melihat fenomena yang sama. Dengan kata lain, sempadan antara objektiviti dan subjektiviti dalam satu fenomena boleh berbeza-beza bergantung pada pemerhati dan kaedah pemerhatian.
Dalam hal ini, Niels Bohr menjelaskan, “Boleh dikatakan bahawa setiap fakta fizikal mempunyai ciri-ciri objektif dan subjektif.” Pandangannya ialah walaupun sains semula jadi, sebagai konsep yang ideal, berusaha untuk mencapai objektiviti, dunia sebenar tidak boleh dijelaskan hanya dengan objektiviti yang lengkap.
Oleh itu, kriteria untuk membezakan antara objektiviti dan subjektiviti dalam dunia sebenar boleh berbeza-beza bergantung pada pemerhati dan kaedah pemerhatian, dan sempadan antara keduanya juga boleh ditetapkan sehingga tahap tertentu secara sewenang-wenangnya. Begitu juga, hanya kerana pelbagai agama mempunyai asal usul dan tafsiran yang berbeza tidak bermakna agama mesti diungkapkan dalam satu bahasa objektif. Tambahan pula, adalah tidak wajar untuk menilai kesahihan agama dengan secara langsung menerapkan piawaian objektiviti yang digunakan dalam sains kepada agama. Adalah juga tidak sah untuk menganggap bahawa kebenaran yang diperkatakan dalam agama semestinya bertepatan dengan kebenaran objektif yang diperkatakan dalam sains.
"Konflik yang timbul antara agama dan sains berpunca daripada salah faham yang berlaku apabila simbol dan metafora yang digunakan dalam agama ditafsirkan sebagai dakwaan sains semula jadi."
Sama ada dalam sains atau agama, hakikat bahawa sesuatu dakwaan itu boleh disahkan tidak dengan sendirinya menunjukkan kesahihannya. Tambahan pula, sebab pelbagai agama mempunyai mitos dan asal usul yang berbeza adalah kerana agama hanyalah salah satu daripada banyak perspektif yang melaluinya dunia difahami. Oleh itu, dakwaan Dirac bahawa agama hanya membuat dakwaan palsu dan mitos agama tidak mempunyai nilai langsung adalah sukar untuk dianggap sah.

Sains dan agama memainkan peranan yang berbeza

Walau bagaimanapun, nilai sains tidak berkurangan hanya kerana semua pencapaiannya setakat ini pada asasnya berpunca daripada premis yang tidak dapat dibuktikan sepenuhnya, atau kerana ia tidak selalunya objektif sepenuhnya.
Sains dan agama menggunakan bahasa yang berbeza dan mempunyai tujuan yang berbeza. Kita menghadapi banyak masalah praktikal dalam kehidupan seharian kita, dan sains memainkan peranan penting dalam menyelesaikannya. Berdasarkan pemerhatian dan pengesahan yang dikumpulkan oleh manusia dalam tempoh yang panjang, sains membolehkan ramalan dengan ketepatan yang agak tinggi dan telah memberikan sumbangan yang ketara dalam memahami fenomena semula jadi dan meramalkan masa depan. Tambahan pula, ia memainkan peranan penting dalam meningkatkan kualiti hidup dan menyelesaikan masalah yang dihadapi oleh masyarakat dalam pelbagai bidang seperti perubatan, kejuruteraan, teknologi maklumat dan komunikasi, dan tenaga.
"Masalah dunia sebenar" yang dirujuk di sini tidak merujuk kepada persoalan falsafah tentang kewujudan dunia sebenar, tetapi sebaliknya kepada masalah yang termasuk dalam skop apa yang sebenarnya boleh ditangani dan diselesaikan oleh manusia.
Sebaliknya, peranan agama tidak lagi, seperti dahulu, untuk memberikan penjelasan objektif tentang fenomena semula jadi. Dalam masyarakat moden, agama memainkan peranan yang semakin penting dalam menyampaikan norma, nilai, dan piawaian etika yang mesti dipegang teguh oleh masyarakat. Ia juga berfungsi untuk mendidik manusia tentang cara mencapai keseimbangan antara keinginan individu dan keperluan masyarakat, di samping memberikan panduan tentang hala tuju kehidupan.
Ketakutan yang pernah dirasai manusia terhadap makhluk yang maha kuasa telah mengambil bentuk yang berbeza hari ini, yang menjelma sebagai kebimbangan psikologi, rasa kehilangan, kekosongan, dan kebencian diri. Agama berfungsi untuk memberikan keselesaan dan rasa kestabilan kepada mereka yang mengalami kesulitan psikologi sedemikian. Dalam erti kata ini, agama terus memainkan peranan penting dalam menangani perjuangan dalaman manusia—isu-isu yang sains sahaja tidak dapat menjelaskan atau menyelesaikan sepenuhnya.
Oleh itu, agama tidak perlu menentang sains hanya untuk mempertahankan domainnya sendiri atas alasan bahawa sains belum mencapai kebenaran mutlak. Begitu juga, daripada terjebak dalam hujah yang bertujuan untuk menyangkal agama, sains sebaiknya menumpukan perhatian pada peranan yang paling sesuai untuk dipenuhi.
Akhirnya, sains dan agama bukanlah dalam hubungan di mana ia mesti bersaing atau menafikan satu sama lain; sebaliknya, ia boleh dilihat sebagai bidang yang menyumbang kepada kehidupan manusia dalam cara yang berbeza dan dalam lingkungan yang berbeza. Oleh itu, daripada terus terlibat dalam perdebatan yang tidak membuahkan hasil antara satu sama lain, adalah lebih baik bagi sains dan agama untuk bergerak ke arah yang akhirnya memberikan nilai yang lebih besar kepada manusia dan masyarakat dengan kekal setia kepada peranan dan tujuan masing-masing.