In dit blogbericht bespreken we wanneer overeenkomsten juridisch afdwingbaar werden, hoe ze zich in de loop van de geschiedenis ontwikkelden en welke economische en sociale factoren tot deze verandering leidden.
Tegenwoordig denken we vaak dat wanneer mensen een overeenkomst bereiken in een juridische kwestie, de partijen gebonden zijn aan de voorwaarden van de overeenkomst, en dat als de overeenkomst niet wordt nageleefd, ze natuurlijk naar de rechter kunnen stappen om deze af te dwingen. Dit idee wordt algemeen aanvaard in de moderne samenleving en weerspiegelt een sociale en juridische omgeving die het belang van contracten en de verantwoordelijkheid voor de nakoming ervan benadrukt. Deze opvatting van overeenkomsten lijkt echter pas relatief recent te zijn ontstaan. Dit komt doordat eerdere rechtssystemen op een heel andere manier omgingen met de bindende aard van overeenkomsten en de aansprakelijkheid die daarmee gepaard gaat.
Romeinse juristen en middeleeuwse Engelse rechters geloofden niet dat een partij gebonden was aan een overeenkomst alleen omdat deze was gemaakt. Ze zagen het misschien als een morele of sociale verbintenis, maar het werd niet beschouwd als een juridisch afdwingbaar bindend contract. Bovendien was het idee dat als een overeenkomst niet werd nagekomen, ze direct naar de rechter moesten stappen om de nakoming ervan af te dwingen, hen vreemd. In het rechtssysteem van die tijd was er een duidelijk onderscheid tussen het verkrijgen van schadevergoeding voor het niet nakomen van een overeenkomst en het afdwingen van de nakoming van een overeenkomst, en procederen was primair een voertuig voor het eerste, niet het laatste.
Romeinse advocaten waren bijvoorbeeld van mening dat als een partij ermee instemde een slaaf vrij te laten en er geld voor accepteerde, en er vervolgens niet in slaagde de slaaf te bevrijden, het voldoende was om van de partij te eisen dat hij het geld teruggaf. Ze vonden het niet nodig om de partij te dwingen de slaaf te bevrijden. Dit komt omdat ze de situatie niet probeerden op te lossen vanuit de a priori premisse dat overeenkomsten moeten worden nagekomen, maar eerder vanuit de zeer praktische vraag wat een bevredigende oplossing is voor een bepaald geschil. Voor hen was de wet een praktisch instrument om concrete gevallen op te lossen, en niet gebaseerd op abstracte, theoretische juridische argumenten.
Er zijn verschillende mogelijke verklaringen voor deze verschuiving in de perceptie van de bindende aard van overeenkomsten. Ten eerste is het de moeite waard om op te merken dat het proces van het maken en handhaven van overeenkomsten de kans op schade die via rechtszaken moet worden hersteld, aanzienlijk heeft vergroot. Economische historici hebben aangetoond dat de prijzen in Engeland, die tot het midden van de 16e eeuw grotendeels stabiel waren, plotseling begonnen te stijgen in de late 16e eeuw, en deze verandering in economische indicatoren valt ongeveer samen met het punt waarop Engelse rechters begonnen te erkennen dat overeenkomsten via rechtszaken konden worden gehandhaafd.
Neem bijvoorbeeld een geval waarin u een verkoopovereenkomst sluit en de verkoper deze niet nakomt. Als de prijs van het object tussen het sluiten van de overeenkomst en het moment van uitvoering niet is veranderd, had de koper voor dezelfde prijs een overeenkomst met iemand anders kunnen aangaan. Als de prijs echter is gestegen, zal de koper het contract opnieuw moeten aangaan tegen een hogere prijs en zal het prijsverschil als schadevergoeding aan de koper worden doorberekend. Daarom interpreteren wetenschappers dat veranderingen in de economische omstandigheden veranderingen in het processysteem kunnen hebben beïnvloed. Naast economische veranderingen kunnen ook sociale behoeften een belangrijke factor zijn geweest bij het teweegbrengen van veranderingen in het rechtssysteem. Naarmate de economische activiteit toenam, nam het belang van commerciële contracten toe, en daarmee ook de noodzaak om juridische stabiliteit en voorspelbaarheid te garanderen.
Echter, veranderende economische omstandigheden alleen kunnen niet alles verklaren. Het breken van het principe sinds het Romeinse recht dat “een ongevormde overeenkomst alleen geen recht creëert” vereiste juridische rechtvaardiging. Advocaten konden de wet niet zomaar veranderen uit economische noodzaak; de verandering moest een juridische en theoretische basis hebben. Maar middeleeuwse seculiere rechtsgeleerden vonden een dergelijke rechtvaardiging onmogelijk. Het was om soortgelijke redenen dat veel Engelse rechters zich verzetten tegen het afdwingen van schikkingen door middel van rechtszaken. De kracht die nodig was om deze formalistische denkwijze te doorbreken kwam van de kerk.
Het middeleeuwse kerkelijk recht was sterk gekleurd door het natuurrecht, en de ethische theologen van de kerk probeerden praktische oordelen te vellen over wat wel en niet gedaan mocht worden in de gewetensrechter. Deze inhoudelijke juridische denkwijze was al verankerd in het 13e-eeuwse decreet van paus Gregorius IX dat “overeenkomsten, welke vorm ze ook mogen aannemen, moeten worden nageleefd”, en vormde uiteindelijk de juridische rechtvaardiging voor de veranderingen in het Engelse seculiere recht aan het einde van de 16e eeuw. Door dit te doen, probeerde de kerk morele en juridische normen te harmoniseren en een nieuwe juridische grondgedachte te bieden ten gunste van het afdwingen van overeenkomsten.
Vervolgens werden inhoudelijke in plaats van formele aspecten van overeenkomsten benadrukt: overeenkomsten werden erkend als bindend voor de partijen zolang ze inhoudsloos waren en hun uitvoering kon worden afgedwongen. Eind 16e eeuw, na een reeks wendingen, veranderde het officiële standpunt van de Engelse rechtbanken, maar het debat onder rechters eindigde niet. Rechters die de tradities van het verleden steunden, hechtten nog steeds waarde aan formele kleding en deze conservatieve opvattingen bleven botsen in de interpretatie en toepassing van de wet. Het zou nog eens 200+ jaar duren voordat de bindende kracht van consensus zonder twijfel als vanzelfsprekend werd beschouwd. De wet evolueert met de behoeften van de tijd, maar het proces is niet altijd gemakkelijk en omvat een verscheidenheid aan sociale, economische en juridische factoren.
Geleerden die zich richten op veranderende economische omstandigheden hebben betoogd dat, terwijl de prijzen bijna 200 jaar na het einde van de 16e eeuw bleven stijgen, een rechtssysteem dat de naleving van overeenkomsten afdwong steeds meer als natuurlijk en rechtvaardig werd gezien. Dit was niet alleen het resultaat van juridische argumenten van advocaten, maar eerder een weerspiegeling van de behoefte aan een rechtssysteem dat reageerde op economische realiteiten. We moeten echter ook opmerken dat advocaten uit de negentiende eeuw probeerden de bindende aard van consensus in een nieuw licht te verklaren, gebaseerd op de antropocentrische filosofie van de moderniteit. Zij zagen de bindende aard van overeenkomsten als voortvloeiend uit menselijke autonomie. Omdat mensen autonome wezens zijn, is het voor hen natuurlijk om gebonden te zijn aan hun eigen overeenkomsten. Deze visie is gebaseerd op respect voor menselijke vrijheid en rechten, en is de basis van het moderne recht, dat stelt dat het recht moet functioneren als een instrument om de vrije wil van individuen te waarborgen en hen verantwoordelijk te houden voor hun keuzes.
